”Als jullie het tot beleid maken, zijn wij het kwijt”

Een trotse wethouder kondigt aan dat hij ‘buurtschap tot beleid gaat maken’. Een oud mannetje staat op en zegt: dan zijn wij het kwijt. Hij had gelijk. En we herhalen nu dezelfde fout.

Joop Hofman vertelde deze anekdote in onze podcast. Een wethouder in de Achterhoek, voor een volle zaal bewoners, trots op het nieuwe beleid dat burgerkracht institutionaliseert. En dan die ene stem: als jullie het tot beleid maken, zijn wij het kwijt.

Het is misschien wel het scherpste citaat over de spanning tussen systeem en gemeenschap dat de afgelopen jaren is uitgesproken. En het raakt direct aan wat er fout ging bij de decentralisaties in 2015 — een fout die we nu, met de vorming van hecht wijkverbanden, regionale samenwerkingsverbanden en zorgzame gemeenschappen, dreigen te herhalen.

“We hebben bij de decentralisaties geen zéggenschap gedecentraliseerd naar inwoners— we hebben eigenaarschap neergelegd bij hen. Zelfredzamer zijn, veerkrachtiger zijn. Dat is geen zeggenschap. Dat is een opdracht.”

Het verschil tussen zeggenschap en eigenaarschap is niet semantisch. Zeggenschap betekent: samen bepalen we wat er besloten wordt. Eigenaarschap, zoals ingezet bij de Jeugdwet en de Wmo, betekende: jij draagt de verantwoordelijkheid voor je eigen oplossing. Twee totaal verschillende bewegingen — en we hebben ze jarenlang door elkaar gebruikt.

Intussen hebben professionals het inwonersperspectief keurig georganiseerd. Een cliëntenraad hier, een zorgbelangorganisatie daar. Karen of Ellen aan tafel, die het perspectief van de doelgroep ‘vertegenwoordigen’. Vinkje gezet. Maar van daadwerkelijke invloed op en zeggenschap over prioriteiten, op keuzes, op de inrichting van zorg en ondersteuning — is nauwelijks sprake.

Terwijl er iets cruciaal wordt miskend: die inwoner zit 24 uur per dag, zeven dagen per week in die wijk.Niet de programmamanager die na vijf jaar doorstroomt. Niet de sociaal werker (die in dit tijdgewricht ook weer naar 3 jaar doorstroomt naar een andere baan). Niet de coördinator die het RESV-plan schrijft. De inwoner kent die wijk op een manier die geen professional kan evenaren.

Het goede nieuws: er zijn uitzonderingen. In Brummen werkt een huisarts die oprecht ruimte geeft én neemt. Maar zelfs dáár — zelfs dat prachtige inwonersinitiatief — worden inwonersplannen bij wijze van spreken 60 keer herschreven totdat het in het IZA-format of een ander format past. Want iedereen moet zijn vinkjes kunnen zetten.

Zolang we niet bereid zijn de spelregels te veranderen — de pijn daarvan te nemen, de discipline op te brengen — blijven betogen over burgerparticipatie, zorgzame gemeenschappen en andere klinkende initiatieven “entertainment”. Mooie verhalen op podia, warm applaus, en daarna terug naar de bestuursvergadering waar het systeem gewoon doorloopt.

De toekomst van de eerste lijn is nu. Maar ‘nu’ vraagt om iets wat we nog nauwelijks hebben gedurfd: échte zeggenschap weggeven. Aan de mensen voor wie we het doen.

Beluister hier het volledige gesprek: